دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

293

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

جمشيد كاشانى تنها نمونه‌اى است كه از سرزمينهاى شرق اسلامى به دست آمده است و به احتمال جمع و جورترين آنها نيز بود . اين نمونه از يك جهت برتر از ساير نمونه‌هاى زمانه‌اش بود ؛ چون شيوه تعيين عرض سياره مركزى و طول سياره مركزى را درخود داشت . صفحات مدارى سيارگان تقريبا در صفحه دايرة البروجى نهفته بود و در فرض اينكه حركتهاى سياره‌اى در دايرة البروج رخ مىدهد ( بر طبق توضيحات بالا ) چندان اشتباهى وجود نداشت . پس اين مسأله دوبعدى و حركتهاى شناخته شده نيز حركتهايى در طول سياره مركزى بود . ليكن در واقع ، مدارها به تدريج از دايرة البروج جدا مىشود و ميزان جدايى يك سياره در هرزمان عرض سياره مركزى آن ناميده مىشود . پيشبينى يك طول سياره مركزى از آنجا كه بعد سوم به مسأله مىبخشد ، مشكل چاره‌ناپذير است . جمشيد كاشانى با بهره‌گيرى از آنچه بعدها به عنوان هندسه توصيفى شهرت يافت ، يك راه‌حل گرافيكى از مسأله طول سياره مركزى جلوى روى بهره‌گيرندگان پرسپكتيوى از دايره نصف‌النهارى خود قرار داد . نجوم رصدى رصدخانه‌اى كه در سال 833 / 1430 به‌وسيله الغ بيك شاهزاده منجم تيمورى ايجاد شد خلف صالح سنتى بود كه سلسله‌هاى آل بويه ، سلجوقيان و ايلخانان برقرار كرده بودند . بناى رصدخانه كه در بالاى تپه‌اى با حدود 2 متر بلندى ايجاد شده بود ، يك بناى استوانه‌اى سه طبقه با قطر تقريبى 46 متر بود . از تأسيسات عمده رصدخانه ابزار ديوارى عظيمى براى رصد ارتفاع اجرام سماوى روبه سوى نصف‌النهار بود ( شكل شماره 2 ) . اين وسيله مركب از يك قوس در صفحه نصف‌النهار با شعاعى در حدود 40 متر بود . بخشى از ديوار به‌منظور ايجاد اتاقى براى آن ، بين دو ديوار موازى با صفحه نصف‌النهار به درون انحناء يافته و اين بخش در سطح فوقانى كف ايجاد شده بود . قوس و يا سطح تنگ استوانه‌اى كه در آن ايجاد گشته بود با دقت تمام بخش‌بندى و درجه‌بندى شده بود . در عبور نصف‌النهارى پرتوى از خورشيد و يا هر جرم ديگر ديده مىشد كه از دهانه‌اى در ميانهء قوس عبور مىكرد و بر روى درجه‌بنديها مىافتاد و مستقيما ارتفاع را ارائه مىداد . بقاياى اين ساختمان و وسيله آن حفارى شده و مورد استقبال سياحان در روسيه قرار گرفته است . آلت رصد نمونه بسيار بارزى از تلاش براى كسب دقت از طريق مقياس عظيم است . دراين رصدخانه ابزارى ديگر نيز به كار مىرفت ولى نمىتوان فهرست كاملى از آنها ارائه داد . نامه‌اى از جمشيد كاشانى در دست است كه از سمرقند به پدرش در كاشان نوشته است . او در اين